OQ SAROY (Shahrisabz shahri)

Oqsaroy Shahrisabz shahrida joylashgan bo‘lib, Temuriylar davriga oid yirik me’moriy yodgorliklardan biridir. Shahrisabz — Amir Temur ning tug‘ilib o‘sgan shahri bo‘lib, tarixda Kesh nomi bilan mashhur bo‘lgan. XIV asr oxirida Kesh shahri mudofaa devori bilan o‘rab olingan bo‘lib, uning qurilishi 1378 yilda boshlangan va qisqa muddatda yakunlangan .

Shahar devori to‘g‘ri to‘rtburchak shaklda qurilib, to‘rt tomonda darvozalar joylashgan. Tarixiy manbalarga ko‘ra, Amir Temur Hirotni zabt etganida u yerning darvozalarini Shahrisabzga keltirib o‘rnatishni buyurgan. Shaharning markaziy ko‘chalari darvozalardan boshlanib, markaziy qismda kesishgan va shu yerda Chorsu bozori joylashgan .

Oqsaroy aynan shu shaharning janubi-sharqiy qismida bunyod etilgan. Uning qarshisida aslzodalar va diniy arboblar yashaydigan mahallalar, janubi-g‘arbiy qismida esa hunarmandchilik guzarlari joylashgan. Atrof hududlar esa bog‘-rog‘lar va uzumzorlar bilan o‘ralgan bo‘lgan .

Oqsaroy 1380–1403 yillarda Amir Temur farmoniga ko‘ra qurilgan. Manbalarda ushbu saroy nihoyatda ulug‘vor va betakror inshoot sifatida ta’riflanadi. Hozirgi kunda saroyning faqat ulkan bosh peshtoq ustunlari saqlanib qolgan bo‘lsa-da, ular ham uning naqadar muhtasham bo‘lganidan dalolat beradi .

Saroy qurilishida mahalliy ustalar bilan bir qatorda, Amir Temurning yurishlari davomida olib kelingan hunarmandlar ham ishtirok etgan. Binoning tashqi bezaklari rang-barang sirli g‘ishtlar, o‘ymakor koshinlar va murakkab islimiy naqshlar bilan bezatilgan .

Ispan elchisi Rui Gonsales de Klavixo Oqsaroyni “oltin, lojuvard va rangdor bezaklar bilan bezatilgan betakror inshoot” deb ta’riflagan. Uning yozishicha, saroy uch qismdan iborat bo‘lgan: ma’muriy boshqaruv qismi, turar joy binolari va bog‘-xiyobonlardan tashkil topgan majmua .

Tadqiqotchilar fikriga ko‘ra, saroy katta to‘g‘ri to‘rtburchak hovli atrofida qurilgan bo‘lib, uning eni taxminan 120–125 metr, uzunligi esa 240–245 metrni tashkil etgan. Bu ko‘rsatkichlar saroyning o‘z davrida nihoyatda ulkan miqyosda bunyod etilganini ko‘rsatadi .

Umuman olganda, Temuriylar davri me’morchiligi o‘zining ulkan hajmi va boy bezaklari bilan ajralib turadi. Oqsaroy ham ana shunday noyob me’moriy meros namunasi bo‘lib, u nafaqat O‘zbekiston, balki jahon me’morchiligi tarixida alohida o‘rin tutadi.

1925 yildan boshlab V.V. Bartold va V.L. Vyatkin tomonidan Shahrisabz yodgorliklari ilmiy jihatdan o‘rganila boshlandi. Natijada Oqsaroy bilan bir qatorda Ko‘k Gumbaz masjidi, Gumbazi Sayyidon, Imomzoda maqbarasi va boshqa ko‘plab tarixiy obidalar ro‘yxatga olindi .

Bugungi kunda Oqsaroy Shahrisabz shahrining eng muhim tarixiy va turistik ob’ektlaridan biri bo‘lib, Temuriylar davri me’morchiligining yuksak namunasi sifatida e’tirof etiladi.