GUMBAZI SAYYIDON MAQBARASI (Shahrisabz shahri)

Kesh shahri tarixiy manbalarda “Kash” yoki “Kesh” nomlari bilan tilga olinib, keyinchalik Shahrisabz deb atalgan. Bu nom “yashil shahar” ma’nosini anglatib, yilning aksariyat qismida hududning ko‘m-ko‘k, yam-yashil bo‘lishi bilan bog‘liq. Arab manbalarida Kesh qadimdan obod shahar bo‘lib, u ko‘handiz, hisor va rabotdan iborat bo‘lgani, shahar imoratlari asosan loy va yog‘ochdan qurilgani qayd etiladi .

Tarixchi olim Omonullo Bo‘riyevning yozishicha, Amir Temur davrida Kesh yanada ravnaq topgan. Bu yerda Dor us-siyodat, Dor ut-tilovat kabi yirik majmualar, shuningdek, mashhur Oqsaroy saroyi bunyod etilgan. Shahar va uning atroflarida madrasalar, xonaqohlar, rabotlar va suv inshootlari qurilgan.

Shahrisabzdagi muhim me’moriy yodgorliklardan biri — Gumbazi Sayyidon maqbarasi hisoblanadi. Ushbu maqbara XV asrda, aniqrog‘i 1437–1438 yillarda Mirzo Ulug‘bek tomonidan qurilgan bo‘lib, u Temuriylar sulolasi bilan bog‘liq Termiz sayyidlarining oilaviy xilxonasi sifatida xizmat qilgan .

Maqbara chortoq tarxli bo‘lib, tashqi o‘lchami 9×9 metr, ichki qismi esa 5,75×5,75 metrni tashkil etadi. Poygumbazi sakkiz qirrali bo‘lib, ustiga gumbaz o‘rnatilgan. Ichki devorlar ikki qavatli ravoqlar bilan bezatilgan bo‘lib, tokchalar va tuynuklar mavjud. Ichkarida XV–XVIII asrlarga oid bir nechta sag‘analar joylashgan bo‘lib, ulardagi yozuvlarda Termiz sayyidlarining nomlari uchraydi .

Gumbazi Sayyidon maqbarasi va Shamsiddin Kulol maqbarasi Shahrisabzdagi muhim diniy-mafkuraviy markaz hisoblanadi. Termiz sayyidlari Amir Temur va uning avlodlari bilan yaqin aloqada bo‘lgan. Jumladan, Sohibqiron o‘z qizi Sultonbaxtbegimni Termiz sayyidlaridan bo‘lgan shaxsga turmushga bergani haqida ma’lumotlar mavjud .

Mazkur yodgorliklarni ilmiy o‘rganish ishlari XX asr boshlaridan boshlangan. Xususan, V.V. Bartold va V.L. Vyatkin tomonidan Shahrisabz yodgorliklari o‘rganilib, Oqsaroy, Ko‘k Gumbaz masjidi, Gumbazi Sayyidon va boshqa obidalar ro‘yxatga olingan .

1993 yilda Mirzo Ulug‘bek yubileyi munosabati bilan Shahrisabz yodgorliklarini ta’mirlash ishlari olib borilib, Gumbazi Sayyidon, Dor ut-tilovat, Shamsiddin Kulol maqbarasi va Ko‘k Gumbaz masjidi qayta tiklangan .

Umuman olganda, Shahrisabzdagi me’moriy yodgorliklar o‘rta asr me’morchiligining yuksak darajada rivojlanganini ko‘rsatadi. Ularning bezaklari, rang-barang koshinlari va mozaikalari bugungi kungacha saqlanib qolgan bo‘lib, bu o‘sha davr me’mor va ustalarining yuksak mahoratini namoyon etadi.