DOR UT-TILOVAT MAJMUASI (Shahrisabz)

Dor ut-tilovat me’moriy majmuasi XIV asr oxiri – XV asr boshlarida shakllangan bo‘lib, Shahrisabz shahrining janubi-sharqiy qismida joylashgan yirik diniy-me’moriy ansambl hisoblanadi .

Mazkur majmua tarkibiga Ko‘k Gumbaz masjidi, Shamsiddin Kulol maqbarasi hamda Gumbazi Sayyidon kiradi. Majmuaning umumiy maydoni taxminan 500×500 metrni tashkil etadi. Uning dastlabki shakllanishi XI–XII asrlarga borib taqaladi .

Amir Temur davrida bu hudud qayta obod qilinib, vayron bo‘lgan inshootlar o‘rnida yangi majmualar barpo etilgan. Ispan elchisi Rui Gonsales de Klavixo o‘z kundaliklarida Kesh shahrini sug‘orish tizimlari rivojlangan, yashil hududlar bilan o‘ralgan obod shahar sifatida ta’riflaydi. U bu yerda qurilayotgan ulkan dahma haqida ham yozib qoldirgan .

Dor ut-tilovat majmuasi keyinchalik xalq orasida “katta qabriston” sifatida ham tanilgan. Mirzo Ulug‘bek davrida majmua yanada kengaytirilib, yangi inshootlar bilan boyitilgan. Jumladan, Shamsiddin Kulol qabri ustiga dastlab kichik maqbara qurilib, keyinchalik uning ustiga gumbazli inshoot barpo etilgan .

1434–1435 yillarda Shohrux Mirzo buyrug‘i bilan Mirzo Ulug‘bek tomonidan Ko‘k Gumbaz masjidi qurilgan. Bu majmuadagi eng yirik inshoot bo‘lib, jome’ masjidi vazifasini bajargan. Masjid peshtoqida qurilish sanasi, hukmdorlar nomi va Qur’on oyatlari bitilgan .

Ko‘k Gumbaz masjidi nomi uning bezaklarida keng qo‘llanilgan moviy va ko‘k rangli koshinlar bilan bog‘liq. Masjidning ichki tuzilishi murakkab bo‘lib, gumbaz osti qismi ravoq va tayanchlar orqali mustahkamlangan. Devorlarda epigrafik bezaklar va Qur’on oyatlari aks ettirilgan .

1437–1438 yillarda Mirzo Ulug‘bek tomonidan Shamsiddin Kulol maqbarasi yonida Temuriylar sulolasi a’zolari uchun yangi maqbara — Gumbazi Sayyidon bunyod etilgan. Ushbu maqbarada XV–XVIII asrlarga oid Termiz sayyidlarining qabrlari joylashgan .

“Dor ut-tilovat” atamasi “Qur’on tilovat qilinadigan joy” degan ma’noni anglatadi. Majmua Shahrisabz markazidagi Dor us-saodat majmuasi bilan yagona ansamblni tashkil etadi va Temuriylar davrining muhim diniy markazlaridan biri hisoblanadi .

XX asr boshlaridan boshlab bu hudud arxeologlar tomonidan o‘rganila boshlandi. Jumladan, V.V. Bartold va V.L. Vyatkin tomonidan Shahrisabz yodgorliklari ro‘yxatga olinib, ilmiy tadqiqotlar olib borildi .

1993 yilda Mirzo Ulug‘bek yubileyi munosabati bilan majmua keng ko‘lamda ta’mirlandi. Keyinchalik ham davlat dasturlari asosida restavratsiya ishlari davom ettirildi .

Umuman olganda, Dor ut-tilovat majmuasi Temuriylar davri me’morchiligi, diniy hayoti va tasavvuf an’analarini o‘zida mujassam etgan muhim tarixiy-madaniy yodgorlik hisoblanadi.