SULTON MIR HAYDAR ZIYORATGOHI

Sulton Mir Haydar ziyoratgohi Kasbi tumani Kasbi qishlog'ida joylashgan. Mir Haydar otaning asl ismi Amir Shamsiddin Mir Haydar Ali Xoja Haydar Xurosoniy (1275-1365) [1:20-21] bo'lib, avval Xuroson Qoyim, Makkada, so'ng Misr shahrida taxsil olgan. 14 yoshida imom maqomiga erishib, fiqh, hadis, Qur'on va din ilmi sohibi, olim bo'lganlar [2:82]. Kasbi tumanida din ilmi sohibi Sulton Mir Haydar (1275-1365) nomi bilan bog'liq yodgorlik majmui qad rostlagan. Mahalliy aholining tartib etishicha, o'lim o'zi tug'ilgan manzilda, Kasbida dafn qilingan, biroq turli sabablar ikki marta xoki nomi boshqa ko'chirilgan Polvoni Ahmad Ahmadrazmiy tartibga solingan, keyingi kunlarda olimning hoki yana qaytib kelinib Kasbi dafn qilingan [3]. to'g'risida ma'lumot keltiriladiki, hali dunyoga kelmay turib ilohiy boshorat ila Xoja Shamsiddin haqida Hakim ota Sulaymon boshorat qilganlar. 673 hijriy-qamariy Ramazon oyining o'ninchi kuni subhi tong mahallasi (1275 milodiy) Jamoliddin Shayx Hazratining uylarida Mohinurbibi onamizning dardlari kuchaydi. Ovsinlari Sokinoyinurni doyani chaqirib kelishga yubordi... To'tinchi farzand dunyoga keldi. U ul aziz inson Xurosonning Qoyim shahri Sho'rdaryo bo'yida dunyoga keldilar [1:20-21]. Xoja Sayyid Jaloliddin o'z farzandini ukasi Sayyid Muhammad Abdullohga farzandlikka beradi. Sayyid Muhammadning farzandi bo'lmagan va Xoja Shamsiddinni tarbiya qilgan o'zlari ham farzandli bo'lgan.

Xoja Shamsiddin zehnli bo'lib, yetti qiroat Qur'on qorisi Shayx unga Jaloliddin Qo' Ul zot asli Qo'qon shahrida bo'lib, forsiy, arab yurtida yashagan farzandlari bo'lgan. bo'yiga kelib qolgan edi [1:22-24]. Sohibkaromat Mir Haydar ota asli hazrat Ali va Bibi Fotima onamizning imom Husayn avlodidan bo'lgan yetuk olim va olim inson edilar. U kishi Buxoroda Sayyid Amir Kulol Xojadan ham haqiqatga yetmoqlikdan saboq olganlar [1:38].

Amir Shamsiddin Mir Haydar Ali Xoja Haydar Xurosoniy Xorazmda 30 yoshda, 31 yoshda Buxoroda, 32 yoshda Kasbida manzil topganlar [1:29-30] [1:2]. hijriy 673, milodiy 1275 yili deb qabul qiladi bo'lsak, u zot hijriy 766, milodiy 1365 yilda vafot etganligi sanasini aniqligiga ko'ra 90 yil umr ko'rgan bo'ladilar [2:82]. Yuqorida aytilgan, olim xoki qayta hozir Kasbida dafn qilingan.

Olim L.Yu.Mankovskaya XX asrning 50-yillarida Sulton Mir Haydar majmuasi qarovsiz qo'yishi va omborga aylantirilganini aytishga jur'at topa olgan. Sulton Mir Haydar ota majmuasi haqida hikoyani, SKKabanov 1960-yillarning bosh RRAbdurasulov, LIRempel, 1970 yillarda L.Yu.Mankovskaya, AZZayniddinov e'lon qilgan [4:81-84]. 1989 yanvaridan maqbarani tartibga keltirish, esdalik lavhini qo'yish ishlari amalga oshirilgan. Masjid va minora yo'laklari tuproqdan tozalanish orqali turli tarixiy osori-atiqalar topilgan [3].Arxiv hujjatlarida vohadagi boshqa me'morchilik obidalariga nisbatan ushbu yodgorlik o'zining asrning 70-80-yillarida arxeologik va me'morchilik nuqtai nazaridan keng o'rganilgan ko' bozor [5:18-37].

bi maqsadli uch binolarni o'z zimmasiga oladi, ular: XIV asr dahmalari,XV. [6:24-30]. Ushboy tarixi-me'moriy yodgorlik ansambli XI-XVI asrlarda barpo qilingan. Yodgorlikning umumiy maydoni atrofidagi qabristonlar bilan birga 166.4 gektardan iborat. Uning yonidagi tepalik esa, “Kasbi qo'rg'oni” deb atalib, 2,8 gektarni tashkil qiladi. Bu ansambl atrofida Sulton Mir Haydar maqbarasi, uch gumbazli maqbara, chillaxona, Said Mir Mo'min Samarqandiy qabri, ayvon, minora, qishki va yozgi masjidlar, hayit namozi o'qiladigan namozgoh tarixiy yodgorligi, ikkita joy va bitta ochiq sardobalar mavjud. Yer ostidan topilgan sardoba Qoraxoniylar davriga mansub bo'lib, VII-IX asrlarda nazoratligi aniqlangan [7:85-89].

Xususan, XI-XIV asrlardagi maqbaralarning yog'ochli gruppasi uch binodan iborat bo'lgan. Bunda ikki dahma oldidagi yo'lakcha xizmatini olgan o&lsquotish yo'li eng kichkinasi tutish. Bu joy ziyoratxona kichik, shu boisdan ham uning qatorida, chamasi, XVI asrda markaziy hovli g'arb tarafida yozgi masjid-ayvon qad ko'targan. Ziyoratxona bilan bir necha daxmani birlashgangan dahlizli yagona bino XI-XVI asrlardagi maqbara qurilishlarida ma'lum edi. Binolarning qurilish uslubi o'zgarganligi tufayli, XIV asrning yarmida kompozitsion ko'rangi takomillashdi masalan (Shahrisabzdagi “Dor us-saodat” kompleksi)[8:20-24].

Kasbidagi maqbaralar arxitekturasida Pudina va Qovchindagi maqtov erkinliklarini ko'rib chiqish; bunda chor qirraliklar ravoq qanoslarining qatlaridan tikka qilib qo‘ygan; kichikida kichik mehrobiy uchtadan tokcha yasab hatto ular masofa'ida chiroqlar uchun tutun yo'li ham qilingan. Ravoqlarning burchak qo'ltiqlarida mayda kosali muqarnaslar bor, bu uslub XIV asrning birinchi yarmiga xosdir. Mayda yassi g'ishtlarga ko'ra, ular ancha oldinda qanday vaziyatda bo'lishi hamdan holi emas. Birinchi maqbara Said Amir Shamsiddinbek al Hoji Haydarniki bo'lib, qabr yuklangan to'q fayl marmar sag'anada uning hijriy 897 yilda (1491) yil) qo'yilganligi bitib ketgan. O'rtadagi hovlining sharqiy tomonida turgan maqbara ham, chamasi, XIV asrning boshlariga oid bo'lsa kerak.

Qishki masjid mustaqil ravishdosh hovlining janubiy zona dahma bostirma tutashtirib oldi. Qalqonsimon devor yiring qanosi, ravoqlarning tartibsizligi, g'isht va shuvog'ining pala-partishligi bu masjid ancha keyinroq XIII-XIX asrlarda barpo etilganligini bildiradi. Binoning o'rta qismi keng hamda fasadi bo'ylab yassi peshtoq va orqa tomondan to'ri orqali turtib chiqarilib qo'yildi. Pastakkina gumbaz yassi qalqonsimon qanoslar ustida turibdi.Devordagi ichkikchalarning burchaklari asosida,asosan XI asrlardagi yodgorliklar shakliga nisbat berilgan. Sodda, uncha aniq bo'lmagan, ba'zan aralash shaklli bu masjid XVII asrdan burunroq deyishga imkon bermaydi. Old tomondagi minora esa terib olingan eski g'ishtlardan va ular orasida Kasbidagiyron bo'lgan imoratlarning mayda, o'rta asrga oid g'ishtlari ham mavjud. Minora, yuqoriga qarab rivojlanib ketadi, tepasida muazzinxona bor. Bu yerda fonarning diametri minora tanadan kichikroq, bu XIIIX asrning oxiri – XX asrning boshlariga xosdir. uning qismi bir necha marta ta'mirlangan. Bu masjid aslida Sulton Mirhaydar kompleksidagi juma masjidi xizmatini o'tagan deyish mumkin, chunki Kasbi qishlog'idan 1-2 kilometr g'arbroqda yana bitta namozgoh masjid qolgan3 ya'ni XVI-XVII asrlar bo'sag'asida. Rejaga ko'ra, bino to'g'ri burchakli, uning bir-biriga o'tadigan besh gumbazli xonalari fasad oldidagi juda keng sahnga qaratib solingan.Gumbazlarning bir xilda, o'rtadagi xona bir oz kengroq va mehrob taxmoni besh qirrali bo'lib, tashqariga turtib chiqqan. Masjidning yengil, hajmdor shakli, bezak va bezak o'ziga xosligi bu obida XVI-XVII asrlarda bunyodlangan deb ko'rsatishga imkon beradi [9:48].

Sulton Mir Haydar majmuasidagi qabr rasmlarini qo' 897 yilda (milodiy 1491) qo'yilgani bitilgan. Maqbara yonidagi minora XIX-XX asrga tegishli belgi[10:3-8].

Ta' Bu uslub XIV asrga xos bo'lib, Temuriylar me'morchilik uslubini takrorlaydi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI:YXATI

• Ravshanov P. Sulton Mir Haydar ota darajoti. – T.: Yangi asr avlodi, 2014.

• Dala tadqiqoti. – Qashqadaryo viloyati Kasbi tumani. 2024 yil 26 may.

• Madaniy meros agentligi arxivi. KD-9712fond, 3-ro'yat, 34-ish, 81-84-varaklar.

• Madaniy meros agentligi arxivi. KD-9686 fond, 3-ro'yat, 34-ish, 18-37-varaklar.

• Abdurasulov RR, Rempel LI Qashqadaryo havzasining noma'lum yodgorliklari // O'zbekiston me'morlari san'ati. − Toshkent: Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi, 1962.

• Mankovskaya L.Yu. Qashqadaryo vohasining arxitektura yodgorliklari. – Toshkent: O‘zbekiston, 1979.

• Madaniy meros agentligi arxivi. KD-9685 fond, 13-ro'yaxta, 34-ish, 20-24-varaklar.

• Raimqulov A. Qashqadaryo vohasining o'rta asr shaharlari. – Qarshi: Nasaf, 2018.

• Madaniy meros agentligi arxivi. KD-9686 fond, 3-ro'yat, 34-ish, 5-8-varaklar.