DOR US-SAODAT MAJMUASI (Shahrisabz)

Dor us-saodat me’moriy majmuasi XIV asr oxiri – XV asr boshlarida, aniqrog‘i 1389–1400 yillarda barpo etilgan bo‘lib, u Hazrati Imom maqbarasi hamda Amir Temur ning to‘ng‘ich o‘g‘li va valiahd shahzodasi Jahongir Mirzo (1356–1376) maqbarasini o‘z ichiga oladi .

Ispan elchisi Rui Gonsales de Klavixo Kesh (Shahrisabz)dagi inshootlar haqida yozar ekan, ushbu majmua haqida ham muhim ma’lumotlar keltiradi. U Temur tomonidan o‘zi uchun qurdirilayotgan dahma, uning hashamati va bezaklari haqida so‘z yuritib, majmuaning oltin, lojuvard va rangin koshinlar bilan bezatilganini ta’kidlaydi .

Majmua tarkibiga ikki maqbara, xonaqoh, xizmat xonalari va hujralar kiradi. Majmuaning kirish qismi baland va chuqur peshtoq bilan ajralib turadi. Shimoliy qismida joylashgan Jahongir Mirzo maqbarasi o‘ziga xos o‘n olti qirrali, konussimon kulohiy gumbazga ega bo‘lib, bu Xorazm me’morchilik maktabi an’analarini aks ettiradi .

Jahongir Mirzo maqbarasi 1392 yilda qurib bitkazilgan bo‘lib, u serjilo naqshlar bilan bezatilgan. Majmuaning umumiy hajmi 70×50 metrni tashkil etadi. Asosiy peshtoq orqali markaziy xonaqohga kiriladi, uning tarhi 20×20 metr bo‘lib, burchaklarida yo‘laklar orqali yon xonalarga o‘tiladi .

Majmuaning g‘arbiy va shimoliy burchaklarida aylana shaklidagi minoralar mavjud. Qurilishda g‘isht va koshinlardan keng foydalanilgan bo‘lib, bezaklarda girih uslubi qo‘llanilgan. Devorlarda Qur’on oyatlaridan iborat yozuvlar ham uchraydi. Ichki bezaklarda marmar o‘ymakorligi va ganch muqarnaslar ishlatilgan .

Tarixiy manbalarga ko‘ra, Amir Temur ushbu majmua hududida o‘zi uchun ham yer osti sag‘anasini qurdirgan. Shu sababli majmua ba’zan “Hazrati Imom” nomi bilan ham ataladi .

Dor us-saodat majmuasi Shahrisabzdagi “Dor ut-tilovat” majmuasi bilan birgalikda yagona me’moriy ansamblni tashkil etadi. Tadqiqotchi L.Yu. Mankovskaya bu majmuani “Davlatmandlar uyi” deb atagan .

Majmua me’morchiligida Ahmad Yassaviy majmuasiga xos reja va tuzilish elementlari ham kuzatiladi. Xususan, kirish yo‘li xudoyixona orqali yer osti sag‘anasiga olib boradi. Ichki qismi murabba shaklda bo‘lib, muqarnas bezaklar bilan boyitilgan .

XIX asrda majmua hududida qo‘shimcha ayvonlar, hujralar va jome’ masjid qurilgan. Shu davrda Amir Temurning yer osti sag‘anasi ochilgan.

Mustaqillik yillarida, xususan 1996 yilda Amir Temur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan majmuada keng ko‘lamli ta’mirlash ishlari amalga oshirildi. Arxeologik qazishmalar natijasida hammom supalari kabi qimmatli topilmalar aniqlangan .

Bugungi kunda Dor us-saodat majmuasi Temuriylar davri me’morchiligining noyob namunasi bo‘lib, nafaqat tarixiy, balki diniy va turistik ahamiyatga ega muhim yodgorlik sifatida e’tirof etiladi.