XO‘JA NE’MATULLOH VALIY ZIYORATGOHI (Kitob tumani)

Qashqadaryo viloyati Kitob tumani markazidan 23 kilometr uzoqlikda, Mug‘ul qishlog‘ining shimoliy qismida Ne’matulloh Valiy ziyoratgohi joylashgan .

Ne’matulloh Valiy (1330–1431) islom olamining yirik so‘fiy olimlaridan biri bo‘lib, Ne’matullohiy tariqati asoschisi hisoblanadi. U “Xoja Ne’matulloh” nomi bilan ham mashhur bo‘lib, tasavvuf tarixida muhim o‘rin egallagan.

U sunniy-shofiy mazhabiga mansub bo‘lib, nasabini Imom Muhammad Boqir orqali Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.)ga bog‘laydi. Ilmni dastlab Iroqda, keyinchalik Makka shahrida Abdulloh Yofe’iy qo‘lida tahsil olgan. Shuningdek, u Iroq, Misr, Tabriz, Ardabil va Movarounnahr hududlarida faoliyat yuritib, islom dinini keng targ‘ib qilgan .

Ne’matulloh Valiy tasavvufdagi turli yo‘nalishlar — arab sufiyligi, Ibn Arabiy ta’limoti, Najmiddin Kubro g‘oyalari va Xojagon tariqati qarashlarini uyg‘unlashtirgan. U 500 dan ortiq risola va maktublar yozgan hamda 1500 dan ziyod g‘azallarni o‘z ichiga olgan devon tuzgan .

Tarixiy manbalarga ko‘ra, Amir Temur Ne’matulloh Valiyga katta hurmat bilan qaragan va u bilan uchrashgan. “Zafarnoma”da qayd etilishicha, Sayyid Mir Baraka va uning ukasi Ne’matulloh Sohibqironga hukmdorlik ramzlarini topshirgan .

Alloma umrining oxirida Eronning Kermon viloyatida yashab, 1431 yilda Moxon qishlog‘ida vafot etgan va shu yerda dafn etilgan. Keyinchalik uning qabri ustiga yirik maqbara qurilib, yirik ziyoratgohga aylangan .

Ne’matulloh Valiy hayoti davomida Movarounnahr hududida ham bo‘lgan va Kitob tumani Mug‘ul qishlog‘ida bir necha yil yashagan. Shu sababli bu yerda uning nomi bilan bog‘liq ramziy qabr barpo etilgan. Rivoyatlarga ko‘ra, u shahar hokimi Imomiddin Hamzaning qiziga uylangan va uning duosi bilan Sulton Said Ahmad Bashir dunyoga kelgan .

Temuriylar davrida, xususan Shohrux Mirzo tomonidan Mug‘ul qishlog‘ida Ne’matulloh Valiy nomi bilan bog‘liq olti burchakli maqbara qurdirilgan. Ushbu maqbara bugungi kungacha saqlanib qolgan muhim tarixiy yodgorliklardan biridir .

Ziyoratgoh 2013 yilda ta’mirlanib, ziyoratchilar uchun qulay sharoitlar yaratildi.

Umuman olganda, Ne’matulloh Valiy ziyoratgohi tasavvuf tarixi, diniy meros va me’moriy an’analarni o‘zida mujassam etgan muhim maskan hisoblanadi.