TOHIR-ZUHRA YODGORLIGI

Qashqadaryo viloyati G‘uzor tumani Do‘ng Qovchin qishlog‘ida xalqni vafo, muhabbat va sadoqatga da’vat etuvchi Tohir va Zuhra yodgorligi joylashgan. Xalq orasida ushbu ziyoratgoh haqida ko‘plab rivoyatlar mavjud. Unga ko‘ra, sevgi va muhabbat ramzi bo‘lgan Tohir va Zuhra aynan shu hududda yashagan, degan qarashlar mavjud. Ularning hayoti fojeali yakunlangan bo‘lsa-da, bu afsona xalq xotirasida abadiy muhrlanib qolgan. Shu bois Tohir va Zuhra qabri ramziy ziyorat maskani sifatida e’zozlanadi.

XIX asr oxiri – XX asr boshlarida G‘uzor tumani Do‘ng Qovchin qishlog‘i yaqinidagi Tohir va Zuhra yodgorligi changalzor ichidagi oddiy qabrdan iborat bo‘lgan. Sovet davrida esa u “eskilik sarqiti” sifatida bir necha bor yoqib yuborilgan.

Tohir va Zuhra qabristonidan taxminan 400–500 metr shimolda Omonota tepaligi joylashgan. Ushbu tepalik qadimgi qo‘rg‘on qoldig‘i bo‘lib, hozirgi kunda qabristonga aylantirilgan. Mahalliy keksalarning aytishicha, qabr qazish jarayonida yer ostidan turli buyumlar va yog‘och ustunlar topilgan. Tepalik ustida katta hovuz mavjud bo‘lgan. Tohir va Zuhra qabri bilan Omonxona o‘rtasida yana bir changalzor ham mavjud bo‘lgan. Mahalliy aholi afsonadagi voqealarni aynan shu hudud bilan bog‘lab tasavvur qiladi.

1962 yilda Qarshi shahridan Do‘ng Qovchin va Qoratikan qishloqlarigacha bo‘lgan qadimiy yo‘lga asfalt yotqizilib, avtomobil yo‘li barpo etilgan. Keyinchalik ushbu yo‘l Qamashi tumanigacha uzaytirilgan. Hozirda bu yo‘l G‘uzor, Chiroqchi, Qamashi, Yakkabog‘, Shahrisabz va Kitob tumanlarini viloyat markazi — Qarshi shahri bilan bog‘lovchi muhim magistral yo‘l hisoblanadi.

Qadimda Shahrisabz tog‘larida erigan qor suvlari Iskandarko‘l va Amir Temur g‘ori atrofida to‘planib, Katta O‘ra daryosini hosil qilgan. Boshchorbog‘ tog‘laridan boshlanuvchi Kichik O‘ra daryosi esa G‘uzor tumanining Pachkamar hududida ushbu daryo bilan qo‘shilgan. Natijada G‘uzor daryosi shakllangan. Bu daryo G‘uzordan boshlab taxminan 30 kilometr oqib, Do‘ng Qovchin qishlog‘idan o‘tadi va Tohir hamda Zuhra ziyoratgohidan 2 kilometr narida Qashqadaryoga quyiladi. Shu sababli ushbu hudud qadimdan tabiati go‘zal va yashash uchun qulay maskan hisoblangan.

Sharq yulduzi jurnalining 1988 yil 8-sonida taniqli yozuvchi Ye. Berezikov “Tirik afsona” asarini e’lon qilgan. Asarda muallif Do‘ng Qovchin qishlog‘i keksalarining hikoyalari asosida Tohir va Zuhra sevgisi haqida badiiy tasvir yaratgan.

O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, tarixiy obidalarni asrash va tiklashga alohida e’tibor qaratildi. Shu munosabat bilan 1991–1992 yillarda Tohir va Zuhra ziyoratgohi obodonlashtirildi. Hududda keng ko‘lamli qurilish va ta’mirlash ishlari amalga oshirildi.

Natijada ziyoratgoh chiroyli xiyobonga aylantirildi. Bu yerda afsona qahramonlari haykallari majmuasi, favvora barpo etilib, atrofga manzarali daraxtlar ekildi. Bugungi kunda ushbu maskan sayyohlar e’tiborini tortadigan diqqatga sazovor joylardan biriga aylangan.