ABDULBOQIY XOJAGI EMKANAGIY ZIYORATGOHI (Kitob tumani)

Qashqadaryo viloyati Kitob tumani Xo‘ja Ilmkon qishlog‘ida Mavlono Abdulboqiy Xojagi Emkanagiy ziyoratgohi joylashgan. Xojagon–Naqshbandiya tariqati yo‘nalishida yetuk namoyandalardan biri bo‘lgan Abdulboqiy Xojagi Emkanagiy (1512–1600) ushbu qishloqda tug‘ilib, shu yerda vafot etgan .

U fiqh, hadis va tasavvuf ilmlarida yetuk alloma bo‘lib, “Azim Pir” sifatida e’tirof etilgan. Dastlabki bilimlarni otasi Darvesh Muhammaddan olgan, keyinchalik Buxoro va Samarqand madrasalarida tahsil olib, diniy va dunyoviy ilmlarda kamolotga erishgan .

Abdulboqiy Xojagi Emkanagiy Naqshbandiya tariqatining silsilasida muhim o‘rin egallab, uning targ‘ibotchisi sifatida tanilgan. U mashhur tasavvuf allomalari, jumladan Mahdumi A’zam ta’limotidan bahramand bo‘lgan va o‘z davrida ko‘plab shogirdlar yetishtirgan .

Uning shogirdlari va xalifalari orasida Muhammad Boqi (Boqibilloh), Abdul Qosim, Muhammad Sabor, Xoja Ahmad, Xoja Hayriddin Rumiy, Ya’qub Sarfiy Kashmiriy kabi mashhur shaxslar bor edi. Bu esa uning ilmiy va ruhiy maktabi keng hududlarga tarqalganini ko‘rsatadi .

XVI asr boshlarida uning faoliyati natijasida Xo‘ja Ilmkon qishlog‘ida xonaqoh, masjid, madrasa va karvonsaroydan iborat yirik majmua shakllangan. Ushbu majmua 1601–1602 yillarda barpo etilgan bo‘lib, o‘z davrining muhim ilmiy va diniy markazlaridan biri hisoblangan .

Xonaqoh to‘g‘ri burchakli shaklda (24×20,2 m) qurilgan bo‘lib, burchaklarida kichik minorachalar mavjud. Markaziy xona ustiga gumbaz o‘rnatilgan. Binoning ichki tuzilishi sodda, ammo muvozanatli kompozitsiyaga ega bo‘lib, XVI–XVII asr Buxoro me’morchilik maktabiga xos uslubda barpo etilgan .

Xonaqohdan sharq tomonda joylashgan dahmalar (maqbara qismi) Mavlono Xojagi Emkanagiy va uning o‘g‘li Abdul Qosimga tegishli bo‘lib, marmar bilan qoplangan yirik sag‘analardan iborat .

Ziyoratgoh hududida ilgari masjid, madrasa va chillaxonalar mavjud bo‘lgan. Hozirgi kunda ularning ayrim qismlari saqlanib qolgan bo‘lsa-da, ba’zilari buzilib ketgan. 1965–1967 yillarda majmuaning ayrim qismlari ta’mirlangan, 2013 yilda esa yana qayta tiklash ishlari amalga oshirilgan .

Bu maskan bugungi kunda Naqshbandiya tariqatiga e’tiqod qiluvchi musulmonlar uchun muhim ziyoratgoh hisoblanadi. Turkiya, Germaniya, AQSh kabi davlatlardan ziyoratchilar bu yerga tashrif buyurishadi .

Mavlono Emkanagiy nafaqat diniy, balki amaliy sohada ham faol bo‘lgan. U qishloq tepaligidan suv chiqarish maqsadida 13 ta koriz qazdirib, sug‘orish tizimini yo‘lga qo‘ygan. Hozirgi kunda ham bu tizimdan foydalanilmoqda .

Ziyoratgoh hududida qadimiy chinor daraxti mavjud bo‘lib, uning diametri juda katta. Rivoyatlarga ko‘ra, ilgari bu daraxt kovagida maktab faoliyat ko‘rsatgan.

Umuman olganda, Xo‘ja Ilmkon qishlog‘idagi Mavlono Abdulboqiy Xojagi Emkanagiy ziyoratgohi o‘zining boy tarixiy, ilmiy va ma’naviy merosi bilan ajralib turuvchi muhim maskan hisoblanadi.